Prawo własności intelektualnej – najważniejsze zagadnienia

Zgodnie z polskim prawem – własność intelektualna odnosi się do wszelkich wytworów ludzkiego umysłu w postaci materialnej, np. w formie książki, rysunku, szkicu czy projektu. Własność intelektualna tworzy się zatem w wyniku aktywności człowieka, głownie na płaszczyźnie literackiej, artystycznej, przemysłowej oraz naukowej. Podstawowymi przepisami regulującymi prawo własności intelektualnej w Polsce są w szczególności:

  • w zakresie prawa własności artystycznej, naukowej i literackiej – Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 1994 r., Nr 24, poz. 83 z późn. zm.), dalej „p.a.p.p.”;
  • w zakresie prawa własności przemysłowej – Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 roku. Prawo własności przemysłowej (Dz. U. z 2003 r., Nr 119, poz. 117 z późn. zm).

R 11 copy2

Co dokładnie podlega ochronie prawnej? Kiedy należy zasięgnąć pomocy prawnej?

Zgodnie z art. 1 p.a.p.p., przedmiotem ochrony prawnej jest utwór, będący przejawem twórczej działalności o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Także utwór nieukończony, od chwili ustalenia, podlega ochronie prawem autorskim.

Należy zaznaczyć, iż ochroną objęty może być wyłącznie sposób wyrażenia, a więc dopiero dzieło przedstawione na konkretnym nośniku w postaci zapisu cyfrowego czy zapisu na papierze. W szczególności przedmiotem prawa autorskiego są utwory:

  • wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);
  • plastyczne;
  • fotograficzne;
  • lutnicze;
  • wzornictwa przemysłowego;
  • architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne;
  • muzyczne i słowno-muzyczne;
  • sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;
  • audiowizualne (w tym filmowe)

Ochronie nie podlegają natomiast odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania, czy koncepcje matematyczne.

Komu przysługuje ochrona własności intelektualnej?

Prawo autorskie przysługuje twórcy, którym może być wyłącznie osoba fizyczna – niezależnie od posiadanej zdolności do czynności prawnych. Domniemywa się, że twórcą jest osoba, której nazwisko w tym charakterze widoczne jest na egzemplarzach utworu lub, której autorstwo przedstawiono do publicznej wiadomości w jakikolwiek inny sposób w związku z rozpowszechnianiem utworu. W przypadku, gdy twórca pozostaje anonimowy, w wykonywaniu prawa autorskiego zastępuje go wydawca lub producent, a w przypadku ich braku – organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

Autorowi utworu przysługują autorskie prawa osobiste, które chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu wieź twórcy z utworem, a w szczególności prawo do:

  • autorstwa utworu;
  • oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
  • nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
  • decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
  • nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Z kolei autorskie prawa majątkowe pozwalają twórcy na wyłączne korzystanie z utworu i rozporządzanie nim na wszystkich polach eksploatacji oraz pobieranie wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków wynikających ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z zapisów umowy o pracę oraz uzgodnień między stronami.

Autorskie prawa majątkowe wygasają w większości wypadków po upływie siedemdziesięciu lat od:

  • od śmierci twórcy, a do utworów współautorskich – od śmierci współtwórcy, który przeżył pozostałych;
  • w odniesieniu do utworu, którego twórca nie jest znany – od daty pierwszego rozpowszechnienia, chyba że pseudonim nie pozostawia wątpliwości co do tożsamości autora lub jeżeli autor ujawnił swoją tożsamość;
  • w odniesieniu do utworu, do którego autorskie prawa majątkowe przysługują z mocy ustawy innej osobie niż twórca – od daty rozpowszechnienia utworu, a gdy utwór nie został rozpowszechniony – od daty jego ustalenia;
  • w odniesieniu do utworu audiowizualnego – od śmierci najpóźniej zmarłej z wymienionych osób: głównego reżysera, autora scenariusza, operatora obrazu, autora dialogów, kompozytora muzyki skomponowanej do utworu audiowizualnego;
  • w odniesieniu do utworu słowno-muzycznego, jeżeli utwór słowny i utwór muzyczny zostały stworzone specjalnie dla danego utworu słowno-muzycznego – od śmierci później zmarłej z wymienionych osób: autora utworu słownego albo kompozytora utworu muzycznego.

Należy podkreślić, iż autorskie prawa osobiste mają charakter niezbywalny i nie można ich odebrać twórcy – nawet po jego śmierci, natomiast majątkowe prawa autorskie można przenieść na inne osoby w drodze dziedziczenia lub na podstawie umowy: (i) o przeniesienie autorskich praw majątkowych (cesja praw i obowiązków) oraz (ii) o korzystanie z utworu (udzielenie licencji).

Co grozi za naruszenie prawa autorskiego?

Wymiar sprawiedliwości przewiduje dwa rodzaje odpowiedzialności prawnej za naruszenia praw autorskich: odpowiedzialność cywilną oraz odpowiedzialność karną.

Na gruncie przepisów prawa cywilnego, twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania. W razie dokonanego naruszenia może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie. Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub – na żądanie twórcy – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny. Jeżeli twórca nie wyraził innej woli, po jego śmierci z powództwem o ochronę autorskich praw osobistych zmarłego może wystąpić małżonek, a w jego braku kolejno: zstępni, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa.

Z powództwem, o którym mowa powyżej, może również wystąpić stowarzyszenie twórców właściwe ze względu na rodzaj twórczości lub organizacja zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, która zarządzała prawami autorskimi zmarłego twórcy.

W przypadku naruszenia autorskich praw majątkowych, twórca może żądać od osoby, która naruszyła te prawa:

  • zaniechania naruszania;
  • usunięcia skutków naruszenia;
  • naprawienia wyrządzonej szkody:
  1. i)  na zasadach ogólnych albo
  2. ii)  poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu – zapis ten został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją RP (wyrok z dnia 23 czerwca 2015 r.; sygn. akt SK 32/14);
  • wydania uzyskanych korzyści.

Niezależnie od roszczeń, określonych powyżej, twórca domagać się również:

  • jednokrotnego albo wielokrotnego ogłoszenia w prasie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie lub podania do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia sądu wydanego w rozpatrywanej sprawie, w sposób i w zakresie określonym przez sąd;
  • zapłaty przez osobę, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, odpowiedniej sumy pieniężnej, nie niższej niż dwukrotna wysokość uprawdopodobnionych korzyści odniesionych przez sprawcę z dokonanego naruszenia, na rzecz Funduszu Promocji Twórczości, gdy naruszenie jest zawinione i zostało dokonane w ramach działalności gospodarczej wykonywanej w cudzym albo we własnym imieniu, choćby na cudzy rachunek.

Oprócz odpowiedzialności cywilnej, polskie prawodawstwo za naruszenie praw autorskich przewiduje również odpowiedzialność karną. W przypadku przywłaszczenia sobie autorstwa albo wprowadzenia w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat trzech. Tej samej karze podlega osoba, która rozpowszechnia bez podania nazwiska lub pseudonimu twórcy cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie albo publicznie zniekształca taki utwór, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie.

Ponadto, osoba, która bez uprawnienia albo wbrew jego warunkom rozpowszechnia cudzy utwór w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, artystyczne wykonanie, fonogram, wideogram lub nadanie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat dwóch, a jeżeli sprawca dopuszcza się powyższego czynu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, podlega wówczas karze pozbawienia wolności do lat trzech.

W sytuacji, gdy sprawca uczynił sobie z popełniania przestępstwa określonego powyżej stałe źródło dochodu albo działalność przestępną, a także organizuje lub nią kieruje, podlega karze pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do lat pięciu, a jeżeli działa nieumyślnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Pozdrawiamy, Kancelaria Radców Prawnych Stopczyk & Wspólnicy

Kancelaria zastrzega, że niniejszy artykuł zawiera jedynie ogólny zarys poruszonych w nim zagadnień. Artykuł nie stanowi porady prawnej, opinii prawnej, ani też analizy konkretnego stanu faktycznego. W razie jakichkolwiek pytań lub wątpliwości z Państwa strony, serdecznie zachęcamy do kontaktu z naszą Kancelarią.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie będzie publikowany. Zaznaczone pola są obowiązkowe *

*